الرئيسية » مقالات كردية » كارێ بوون (ڤه‌رب تۆ به‌ێتره‌)

كارێ بوون (ڤه‌رب تۆ به‌ێتره‌)



كارێ بوون


(ڤه‌رب تۆ به‌ێتره‌)



 


ده‌هام ئە‌بدولفه‌تاه



 


[من ئەڤ مژار ژ ده‌ستنڤیسا خوه‌”كار” هلچنیه‌. مه‌به‌ستا من ژ به‌لاڤكرنا مژارێ ئەو ئە, كو ئەز ڤی كارێ رێزده‌ر و ئالۆز, ژ هه‌موو هێلان ڤه‌ته‌ڤبدم و نێرینێن خوه‌یێن تایبه‌ت ژی رابه‌ری خوه‌نده‌ڤانان بكم.


هێڤیا من ژ شاره‌زایێن زمێن هه‌یه‌كو نێرین و تێبنیێن خوه‌ده‌رباری ڤێ لێكۆلینێ (به‌ری چاپكرنا ده‌ستنڤیسێ) به‌رچاڤ بكن].



 


 


“بوون” كاره‌كی رێزده‌ر ئە, ئالۆز و ئاریشه‌دار ئە. ئالۆزیا ڤی كارێ ئاوارته‌ژ دو هێلان ڤه‌به‌رچاڤ دبه‌:


– ته‌شه‌(فۆرم).


– ڤه‌گوهه‌ستن.


ته‌شه‌(فۆرۆم):


د زمانێ كوردی ده‌(2) كار ب ته‌شه‌یا “بوون” هه‌نه‌. هه‌ر دو “بوون” ژی نه‌ده‌رهنگێڤ(تێنه‌په‌ر)ن. لێ ژ هێلا واته‌و ڤه‌گوهه‌ستنێ ڤه‌هه‌ر دو كار ژ هه‌ڤ جودا نه‌, یه‌ك ژ وان رێزده‌ر ئە(اوارته‌یه‌) و یێ دی ئاسایی یه‌.


-“بوون”ا رێزده‌ر ب واته‌یه‌كه‌نێزی واته‌یا (هه‌بوون,هه‌ین) بكار تێ:



– ئە‌ز دۆستێ ته‌بووم (ه‌ز دۆستێ ته‌هه‌بووم)



– نوها ژی ئەز دۆستێ ته‌مه‌. (نوها ژی ئەز دۆستێ ته‌هه‌مه‌)



– سبه‌ژی ئەز ئێ دۆستێ ته‌بم. ( سبه‌ژی ئەز ئێ دۆستێ ته‌هه‌بم)



-“بوون”ا ب واته‌یه‌كه‌نێزی واته‌یا (چێبوون), كو تێگه‌ها گوهه‌رینێ دگهێژه‌ره‌وشا كارایێ (كریارێ )ڤێ “بوون” ئێ :


– ئە‌م بوون دۆستێن هه‌ڤ.


(مه‌هه‌ڤ نه‌دناسی, ڤا ئەم بوون دۆستێن هه‌ڤ)


– ئە‌م دبن دۆستێن هه‌ڤ.


(به‌رێ ئەم نه‌دۆست بوون, ڤا ئەم دبن…)


(دۆستانی چێدبه‌)


– ئە‌م ئێ ببن دۆستێن هه‌ڤ.


(نوها ئەم نه‌دۆست ن, لێ ئەم ئێ ببن…)


(دۆستانی دێ چێببه‌)


ژ ڤان میناكان خویا دبه‌كو واته‌یێن هه‌ر دو “بوون”ان ژ هه‌ڤ جودا نه‌. بكارانینا وان ژی, د پێڤاژۆیا هه‌ڤۆكان ده‌ژ هه‌ڤ جودا نه‌, ته‌نێ د ده‌ما (نێزبووریا خوه‌روو) ده‌, ئەگه‌ر پێڤه‌بر(پێخستی)( ) هه‌ڤالناڤ(ره‌نگدێر) به‌, هنگێ هه‌ر دو “بوون” ب یه‌ك راوه‌و یه‌ك فۆرمێ د پێڤاژۆیا هه‌ڤۆكێ ده‌بكار تێن.


وه‌ك:


– ئاڤا كو من ڤه‌خوار سار بوو (بوو رێزده‌ر ئە)


-خوارن ل به‌ر بێ سار بوو (بوو ئاسایی یه‌)


لێ جارنان, “بوون” د یه‌ك هه‌ڤۆكێ ده‌واته‌یا هه‌ر دو كاران (رێزده‌ر و ئاسای) ب خوه‌ڤه‌دگره‌. ئانكو, دبه‌كو “بوون” رێزده‌ر به‌و دبه‌ژی كو ئاسایی به‌.


وه‌ك:


-سێڤ سۆر بوون


ه‌ڤ هه‌ڤۆك واته‌یا هه‌ر دو “بوون”ان دده‌:


– “بوون” ئا رێزده‌ر : ده‌ما من سێڤ كڕین سۆر بوون.


-“بوون”ا ئاسای: سێڤێن كه‌رك, د دارێ ده‌سۆر بوون.


ده‌رباری ڤێ ته‌ڤهه‌ڤیا هه‌ر دو “بوون”ان, پرس ئەڤ ئە : گه‌لۆ, ئەم ئێ چاوا ڤان هه‌ر دو كارێن هه‌ڤته‌شه‌, د هه‌ڤۆكه‌كه‌وسان ده‌, ژ هه‌ڤ بناسن و واته‌یێن وان ژی (ل وێ گۆرێ) ده‌ستنیشان بكن?!



ده‌نگداین(ستره‌سس):



ه‌ڤ كێشه‌یا ته‌ڤهه‌ڤیا هه‌ر دو “بوون”ان دیارده‌یه‌كه‌ده‌نگانی(فۆنیتیكی)یه‌. ده‌نگێ بلێڤكرنا هه‌ر دو “بوون”ان نه‌یه‌كسان ن. ده‌نگێ (وو) د “بوون”ا رێزده‌ر ده‌هنه‌كی كورت و سڤك دبه‌, نێزی ده‌نگێ (و) بلێڤ دبه‌, وه‌ك:


– هه‌ڤالێ ته‌ئەز بووم.


لێ ده‌نگێ (وو) د “بوون” ئا ئاسایی ده‌, هنده‌كی درێژتر یان بلندتر تێ بهیستن:


– ئە‌ز بووم هه‌ڤالێ ته‌.


ه‌ڤ دیارده‌یا ده‌نگانی د هه‌موو زمانان ده‌هه‌یه‌. زمانزانان نیشانده‌كه‌ك بۆ كیتا بلند(درێژ) دایه‌خویاكرن. د زمانێ مه‌ده‌ ژی ئەڤ دیارده‌په‌یدا دبه‌, لێ ئەو نیشه‌یا جوداكرنا ده‌نگان هێژ جه نه‌گرتیه‌. هنه‌ك شاره‌زایان ئەو نیشه‌ب ناڤه‌”كورپاندن” دایه‌ناسین و هنده‌كان ژی ناڤه‌”ده‌ربه‌داین” لێ كریه‌. ئە‌ڤ هه‌ر دو ناڤ ژی ب مه‌به‌ستا “ده‌نگداین” هاتنه‌. د زمانێ نگلیزی ده‌”ستره‌سس” هاتیه‌, د یێ فره‌نسی ده‌”اججه‌نت” هاتیه‌, د یێ فارسی ده‌”تكه‌یێ شدده‌ت-تكیه شدت ” هاتیه‌و د زمانێ ئە‌ره‌بی ده‌”نه‌بره‌نبرە تێ گۆتن.


ڤێجا كو ئەم نیشانده‌كه‌كێ, وه‌ك ( ـــِـــَ ) دینن سه‌ر یان بن كیتا ده‌نگدای, ئەم ئێ بلێڤكرنا بێژه‌یا وێ كیتێ ژ هه‌ڤته‌شه‌یا وێ بناسن و ئەم ئێ وێ ژ یا دیتر جودا بكن.


نموونه‌:


-خوارن: (وه‌كو كار) ده‌نگێ كیتا “رن” ئاسایی یه‌:


– زارۆكان سێڤ خوارن.


– (وه‌كو ژێده‌ر) ده‌نگێ كیتا “رن” بلندتر تێ خوه‌ندن(خوارَن)


ل ڤێ گۆره‌ژی ئەم كارن ده‌نگێ بلێڤكرنا ژێده‌ر و كاران ژ هه‌ڤ بناسن:


ژێده‌ر كار


– هاتَن ه‌و هاتن


– كوشتَن وان ئەو كوشتن


– كه‌تَن ه‌م كه‌تن


– سۆربَوون گول سۆر بوون



ب هه‌مان پیڤان ژی, ده‌نگێ بلێڤكرنا هه‌ر دو “بوون”ان ژ هه‌ڤ تێن ناسین و واته‌یێن وان ژی, ژ هه‌ڤ جودا دبن:


– دار مه‌زن بوو (به‌رێ مه‌زن بوو)


– دار مه‌زن بووَ (به‌رێ بچووك بوو)



-ڤه‌گوهه‌ستن:



د ڤه‌گوهه‌ستنێ ده‌فۆرم و راوه‌یا هه‌ڤۆكێن هه‌ر دو كارێن “بوون” ژ هه‌ڤ جودا نه‌:


– ده‌مێن بۆری:


– نێزبۆریا خوه‌روو:


د ڤێ بۆریێ ده‌راوه‌یێن هه‌ر دو “بوون”ان ل گۆرا جه‌له‌بێ پیڤه‌بر(پێخستی), وه‌كی هه‌ڤ تێن, یان ژی جودایی هه‌ڤ تێن:


– ئە‌گه‌ر پیڤه‌بر هه‌ڤالناڤ(ره‌نگدێر) به‌, هنگێ هه‌ر دو “بوون” ل په‌ی پیڤه‌بر تێن:


– تری ره‌ش بوو (رێزده‌ر)


– تری ره‌ش بوو (اسای)


– لێ ئەگه‌ر پێڤه‌بر ناڤ به‌یان جیناڤ به‌, “بوون” ئا رێزده‌ر ل پاش پێڤه‌بر تێ, و “بوون” ئا ئاسایی ل پێش تێ:


– ئازاد سه‌رۆك بوو


– ئازاد بوو سه‌رۆك


ل ڤێ گۆرێ, ڤه‌گوهه‌ستنا هه‌ر دو كاران د نێزبۆریا خوه‌روو ده‌ب ڤان راوه‌یێن ژێرین پێك تێ:



بوونا رێزده‌ر بوونا ئاسای


ه‌رێنی:


– ئە‌ز درێژ بووم ه‌ز درێژ بووم


– تو درێژ بووی تو درێژ بووی


– ئە‌و چ بوو? ه‌و بوو چ?


– ئە‌م شاگرت بوون ه‌م بوون شاگرت


– هوون شاگرت بوون هوون بوون شاگرت


– ئە‌و چ بوون? ه‌و بوون چ?


نه‌ینی:


د وارێ نه‌ینكرنا “بوون” ئا رێزده‌ر ده‌, ئالاڤا “نه‌” دكه‌ڤه‌سه‌ر پێڤه‌بر (ه‌ز نه‌گه‌ش بووم), لێ د نه‌ینكرنا “بوون” ئا ئاسایی ده‌”نه‌” دكه‌ڤه‌سه‌ر “بوون”ێ بخوه‌(ه‌ز گه‌ش نه‌بووم):


بوونا رێزده‌ر بوونا ئاسای


نه‌ینی:


– ئە‌ز نه‌درێژ بووم ه‌ز درێژ نه‌بووم


– تو نه‌درێژ بووی تو درێژ نه‌بووی


– ئە‌و نه‌كه‌س بوو (رێزده‌ر) ه‌و نه‌بوو كه‌س (اسای)


– ئە‌م نه‌شاگرت بوون ه‌م نه‌بوون شاگرت


– هوون نه‌شاگرت بوون هوون نه‌بوون شاگرت


– ئە‌و نه‌تشت بوون ه‌و نه‌بوون تشت



بوونا رێزده‌ر بوونا ئاسای


پرسیاری:


– ما ئەز درێژ بووم? ما ئەز درێژ نه‌بووم?


– ما تو درێژ بووی? ما تو درێژ نه‌بووی?


– كا ئەو كی بوو? كا ئەو بوو كی?


– گه‌لۆ ئەم شاگرت بوون? چما ئەم بوون شاگرت?


– ما هوون شاگرت بوون? چره‌هوون بوون شاگرت?


– ئە‌و چ بوون? ما ئەو بوون چ?



هه‌ر وه‌كو مه‌به‌رێ ژی گۆتبوو, “بوون”ا رێزده‌ر د ده‌مێن بۆری, یێن دیتر ده‌(سه‌رگهای, به‌رده‌وام, چیرۆكی), نایێ ڤه‌گوهه‌ستن, ئانكو بكار نایێ. لێ “بوون” ئا ئاسای, وه‌كو هه‌موو كارێن نۆرمال د هه‌ر ده‌م و راوه‌یێ ده‌تێ ڤه‌گوهه‌ستن.



ده‌ما نوها:


د ده‌ما نوها ده‌”بوون” ئا رێزده‌ر ب راوه‌یێن (م, ئی, ئە, ن) تێ دیتن, بێیی كو تشته‌ك ژ بنیاتا وێ دیار ببه‌, لێ “بوون” ئا ئاسایی ل گۆرا رێزكا خوه‌تێ ڤه‌گوهه‌ستن.


نموونه‌:



بوونا رێزده‌ر بوونا ئاسای


ه‌رێنی:


– ئە‌ز درێژ م ه‌ز درێژ دبم


– تو درێژ ئی تو درێژ دبی


– ئە‌و كارمه‌ند ئە ه‌و دبه‌كارمه‌ند


– ئە‌م شاگرت ن ه‌م دبن شاگرت


– هوون شاگرت ن هوون دبن شاگرت


– ئە‌و چ نه‌? ه‌و دبن چ?



نه‌ینی:


“بوون”ا رێزده‌ر ب “نه‌” تێ نه‌ینكرن(دكه‌ڤه‌سه‌ر پێڤه‌بر). لێ “بوون”ا ئاسایی ب “نا” تێ نه‌ینكرن:


نه‌ینی:


– ئە‌ز نه‌درێژ م( ) ه‌ز درێژ نابم


– تو نه‌درێژ ئی تو درێژ نابی


– ئە‌و نه‌كارمه‌ند ئە ه‌و نابه‌كارمه‌ند


– ئە‌م نه‌شاگرت ن ه‌م نابن شاگرت


– هوون نه‌شاگرت ن هوون نابن شاگرت


– ئە‌و نه‌تشت ن ه‌و نابن تشت



پرسیاری:


– ما ئەز درێژ م? ما ئەز درێژ دبم?


– ما تو درێژ ئی? ما تو درێژ دبی?


– گه‌لۆ ئەو درێژ ئە? گه‌لۆ ئەو درێژ دبه‌?


– ئە‌م درێژ ن? ه‌م درێژ دبن?



– ده‌ما پاشه‌رۆژ:



د ڤێ ده‌مێ ده‌”بوون”ا رێزده‌ر ب بنیاتا ده‌ما نوها (ب) و پاشكۆكێن كه‌سین تێ ڤه‌گوهه‌ستن, وه‌ك (ه‌ز ئێ بم). لێ “بوون”ا ئاسایی ب بنیات و پێشگرا ده‌ما پاشه‌رۆژ (ب) و پاشكۆكێ تێ ڤه‌گوهه‌ستن:



بوونا رێزده‌ر بوونا ئاسای



ه‌رێنی:


– ئە‌ز ئێ درێژ بم ه‌ز ئێ درێژ ببم


– تو یێ درێژ بی تو یێ درێژ ببی


– ئەو ئێ درێژ به‌ ه‌و ئێ درێژ ببه‌


– ئەم ئێ درێژ بن ه‌م ئێ درێژ ببن


– هوون ئێ درێژ بن ه‌م ئێ درێژ ببن


– ئەو ئێ درێژ بن ه‌و ئێ درێژ ببن



نه‌ینی:


د پاشه‌رۆژ ده‌”بوون”ا رێزده‌ر ب ئالاڤا “نه‌” دكه‌ڤه‌راوه‌یا نه‌ینی. ئە‌ڤ ئالاڤ دكه‌ڤه‌سه‌ر پێڤه‌بر(پێخستی), نه‌سه‌ر “بوون”ێ:



ه‌رێنی نه‌ینی


– ئە‌ز ئێ دۆستێ ته‌بم ه‌ز ئێ نه‌دۆستێ ته‌بم


– دۆستێ ته‌ئەز ئێ بم دۆستێ ته‌دێ نه‌ئەز بم


لێ “بوون”ا ئاسایی وه‌كو هه‌ر كارێ سه‌رگهای, ب ئالاڤا “نا” دكه‌ڤه‌راوه‌یا نه‌ینی:


بوونا رێزده‌ر بوونا ئاسای


– ئە‌ز ئێ نه‌درێژ بم ساله‌كه‌دی ژی ئەز درێژ نابم


– تو یێ نه‌درێژ بی ساله‌كه‌دی ژی تو درێژ نابی


– ئە‌ه‌و ئێ نه‌درێژ به‌ ساله‌كه‌دی ژی ئەو درێژ نابه‌


– ئە‌م ئێ نه‌درێژ بن ساله‌كه‌دی ژی ئەم درێژ نابن


– هوون ئێ نه‌درێژ بن ساله‌كه‌دی ژی هوون درێژ نابن


– ئە‌و ئێ نه‌درێژ بن ساله‌كه‌دی ژی ئەو درێژ نابن



پرسیاری:


– ما ئەو ئێ مه‌زن به‌? ما ئەو مه‌زن نابه‌?


– هوون ئێ مه‌زن نه‌بن? ما هوون مه‌زن نابن?



راوه‌یا فه‌رمانی:



بوونا رێزده‌ر بوونا ئاسای


ه‌رێنی:


– مرۆڤه‌كی مێرخاس به‌ ببه‌مرۆڤه‌كی مێرخاس


– مرۆڤنی مێرخاس بن ببن مرۆڤن مێرخاس


نه‌ینی:


– نه‌ترسۆنه‌ك به‌ نه‌به‌ترسۆنه‌ك


– نه‌ترسۆنه‌ك بن نه‌بن ترسۆنه‌ك



د راوه‌یێن داخوازی, یێن دیتر ده‌ژی هه‌ر دو “بوون” ژ هه‌ڤ جودا دبن:


خوه‌زینی:


– خوه‌زی ئەز پێشمه‌رگه‌بم (بوونا رێزده‌ر)


– خوه‌زی ئەز ببم پێشمه‌رگه‌(بوونا ئاسای)


———— ——– ————


بلانی:


– بلا ئەز پێشمه‌رگه‌بووما (بوونا رێزده‌ر)


– بلا ئەز بووبووما پێشمه‌رگه‌(بوونا ئاسای)


———— ——– ————


گه‌ره‌كی:


– گه‌ره‌ك ئەز پێشمه‌رگه‌بم (بوونا رێزده‌ر)


– گه‌ره‌ك ئەز ببم پێشمه‌رگه‌(بوونا ئاسای)


——— هد——–



“بوون” و پاشكۆكێن (م, ئی, ئە, ن):



به‌ری نوها مه‌گۆتبوو, “بوون”ا رێزده‌ر ئا ب واته‌یه‌كه‌نێزی واته‌یا “هه‌بوون” د ده‌ما نوها ده‌ڤه‌ده‌ری فۆرما خوه‌یا ره‌سه‌ن تێ ڤه‌گوهه‌ستن. لێ د ده‌مێن بۆری, پاشه‌رۆژ و راوه‌یا فه‌رمانی ده‌تیپن ژ بنه‌سازیا وێ دیار دبن:


– ئە‌م دۆستێن هه‌ڤ بوون (بۆری)


– ئە‌م ئێ دۆستێن هه‌ڤ بن (پاشه‌رۆژ)


– دۆستێن هه‌ڤ بن (فه‌رمانی)


د ده‌ما نوها ده‌تشته‌ك ژ بنه‌سازیا “بوون”ێ نامینه‌:


– ئە‌ز دۆست م


– تو دۆست ئی


– ئە‌و دۆست ئە


– هوون دۆست ن


ده‌رباری ڤان كورته‌بێژه‌یان (م, ئی, ئە, ن) پرسه‌ك گرنگ و ره‌وا د ناڤ شاره‌زا و خه‌مخورێن زمانێ كوردی ده‌دگه‌ره‌:گه‌لۆ ئەڤ پرتك (م, ئی, ئە, ن) چ نه‌? شاره‌زایێن زمێن ئەو چاوا دانه‌ناسین?


زمانزانێن كورد د پرتووكێن خوه‌ده‌, ئەو كورته‌بێژه‌نه‌مینا هه‌ڤ دانه‌ناسین.


– ره‌شیدێ كورد, سامی تان و هنن دیتر ژی, ئەو كرنه‌جیناڤێن كه‌سانه‌و ناڤێن (جیناڤێن دوومدار, جیناڤێن پێڤه‌به‌ستی و جیناڤێن پاشگینكری) ل وان كرنه‌.


– جه‌لاده‌ت به‌درخان, كامیران به‌درخان, سادق به‌هادینێ ئامێدی, نووری ئە‌لی ئە‌مین و گه‌له‌كێن دیتر, دیتنه‌كو ئەو كارێ “بوون”ا رێزده‌ر, د ده‌ما نوها ده‌نه‌.


– قه‌ناتێ كوردۆ ژی, ئەو كرنه‌پاشكۆكێن ناڤ و جیناڤانان.


ه‌ڤ هه‌ر سێ داناسینێن دووری هه‌ڤ د پرتووكێن رێزمانی ده‌جی گرتنه‌و د ناڤ ده‌ستێن خوه‌نده‌ڤانان ده‌نه‌. ئە‌ڤ ژی نه‌دورست ئە كو ب ڤێ تێڤه‌لی و ته‌ڤهه‌ڤیێ بمینن.


به‌ری كو ئەز نه‌رینا خوه‌ده‌رباری ڤێ كێشه‌یا رێزمانی ئەشكه‌ره‌بكم, ئەم ئێ ب هه‌ڤ ره‌وان هه‌ر سێ داناسینان د به‌ر چاڤێن خوه‌ره‌ده‌رباس بكن و هنده‌كی ل سه‌ر وان راوه‌ستن:


ا – جیناڤ:


1- ئەم دزانن كو جیناڤ ئەو بێژه‌نه‌, یێن كو جهێ ناڤدێران دگرن و ل شوونا وان بكار تێن.


وه‌ك:


– ئازاد چوو دبستانێ


(ه‌و چوو دبستانێ)


– زینێ پرتووك خوه‌ند


( كێ چ خوه‌ند?)


(وێ ئەو خوه‌ند)


ل گۆرا ڤێ داناسینێ, گه‌ره‌ك ئەڤ كورته‌بێژه‌ژی (ه‌گه‌ر جیناڤ بن) جهێ ناڤدێران بگرن و ل شوونا وان بكار بێن. گه‌لۆ, د ڤێ میناكێ ده‌(ازاد شاگرت ئە), ئەڤ(ه‌) دكاره‌جهێ (ازاد) بگره‌

دبه‌كو د پێڤاژۆیا قسسه‌كرنێ ده‌بێ زانین كو (ه‌) ل (ازاد) ڤه‌دگه‌ره‌, لێ د ڤێ میناكێ ده‌(ازاد و زین شاگرت ن),

2- د ڤێ میناكێ ده‌(ه‌ز شاگرت م), ئەڤ (م) جهێ چ گرتیه‌?! به‌رچاڤ ئە كو (م) ب جیناڤێ كه‌سین (ه‌ز) ڤه‌گرێدایی یه‌, جهێ وی گرتیه‌. لێ كو ئەم چاڤێن خوه‌ژ پرسان بگرن و ببێژن, ئەڤ (م) جیگرێ جیناڤێ (ه‌ز) ئە, گه‌لۆ ب چ به‌هانه‌یێ و بۆ چ سوودێ (جیناڤ) جهێ جیناڤه‌كی دیار و ئەشكه‌ره‌دگره‌?!


3- د پێڤاژۆیا هه‌ڤۆكان ده‌ناڤ دبن كارا (كریار) و به‌ركار (بره‌سه‌ر). ده‌ما كو ناڤ تێن ئاڤێتن جیناڤ جهێ وان دگرن و ل شوونا وان دبن كارا و به‌ركار.


وه‌ك:


1- هه‌ڤالان مێڤان دیتن


(وان ئەو دیتن)


2- هه‌ڤال مێڤانان دبینن


(ه‌و وان دبینن)


د میناكا (1)ێ ده‌(ن) ب ناڤێ (مێڤان) و جیناڤێ (ه‌و) ڤه‌گرێدایی یه‌. ئە‌ڤ ناڤ و جیناڤ ژی, د هه‌ڤۆكێ ده‌به‌ركار ن. ڤێجا كو ئەڤ (ن) ژی جیناڤ به‌گه‌ره‌ك ئەو ژی جهێ (مێڤان, ئەو) بگره‌و وه‌كی وان ببه‌به‌ركار.


وه‌ك:


– هه‌ڤالان (ن) دیتن?!


د میناكا (2)ێ ده‌ژی (هه‌ڤال, ئەو) كارا (كریار)ن و (ن) ئا (دیتن) ب وان ڤه‌گرێدایی یه‌. گه‌ره‌ك ئەڤ (ن) ژی جهێ وان بگره‌و ل شوونا وان ژی ببه‌كارا.


وه‌ك:


– (ن) مێڤانان دبینن?!


ه‌ڤ ژی نابه‌و نه‌دورست ئە كو ببه‌!


4- د شێوه‌زارێ كورمانجی ده‌جیناڤێ كورتكری (ێ) ته‌نێ جیناڤه‌كی پێگر(پێڤه‌به‌ستی) یه‌. ئە‌ڤ جیناڤ ب دو شێوه‌یان ژ جیناڤێن كه‌سین (وی, وێ) كورت دبه‌:


1- ب پێربه‌ستان ره‌(ب, ژ, ل, د):


-ب + وی, وێ = بێ = پێ


(من ب وێ نڤیسی = من پێ نڤیسی)


– ل + وی = لێ


( من ل وی دا = من لێ دا)


…………………….


2- ب كاران ره‌:


– من دا وی = من دایێ


– ئە‌ز كه‌تم وێ = ئەز كه‌تمێ


لێ د شێوه‌زارێ سۆرانی ده‌جیناڤێ (پێڤه‌به‌ستی) هه‌یه‌و ب ناڤێ (راناوی لكاو) تێ ناسین. ژ ڤان میناكێن ژۆرین تێ زانین كو ئەڤ كورته‌بێژه‌(م, ئی, ئە, ن) نه‌جیناڤ ن.



ب- كارێ “بوون”:


1- چ كارێ هه‌یه‌دو مه‌رجێن سه‌ره‌كه‌ب خوه‌ڤه‌دگره‌:


– ده‌مه‌كه‌ده‌ستنیشانكری (بۆری, نوها, پاشه‌رۆژ).


– بوویه‌ره‌ك (روودانه‌ك, بزاڤه‌ك)


كارێ “بوون” ژی, د ده‌ما بۆری و پاشه‌رۆژ ده‌, ئەڤ هه‌ر دو مه‌رج لێ خویا دبن:


– ئە‌ز شاگرته‌كی ژیر بووم (بۆری)


– ئە‌ز دێ شاگرته‌كی ژیر بم (پاشه‌رۆژ)


لێ د ده‌ما نوها ده‌: (ه‌ز شاگرته‌كی ژیر م), پێژنا ده‌ما نوها, ب ئەگه‌را (م)ێ ژ هه‌ڤۆكێ تێ (نوها ئەز شاگرته‌كی ژیر م), لێ كا روودانا بوویه‌رێ?! ئانكو, بویه‌ر, ب شێوه‌یه‌كی دیار و ئەشكه‌ره‌, د ڤان پرتكان ده‌(م, ئی, ئە, ن) ننه‌.


2- ده‌ما كو كاره‌كی نه‌ده‌رهنگێڤ (تێنه‌په‌ر) د ده‌ما بۆری ده‌بكار تێ یه‌ك ژ ڤان پرتكان (م, ئی, ئە, ن) دگهێژه‌وی كاری:- (ه‌ز كه‌تم). ڤێجا كو ئەڤ (م) كارێ “بوون”ێ د ده‌ما نوها ده‌به‌, چاوا كاره‌كی بۆری (كه‌ت) دگه‌ل كاره‌كی ده‌ما نوها (م), هه‌ر دو كار ب هه‌ڤ ره‌, كاره‌كی د نێزبۆریا خوه‌روو ده‌ساز دكن?! ئانكو, (كه‌ت + م = كه‌تم)?!


3- ئە‌گه‌ر (ی) د ڤێ میناكێ ده‌(تو هه‌ڤالێ من بووی) كارێ بوون د ده‌ما نوها ده‌به‌, گه‌ره‌ك كارێ (بووی) كاره‌كی لێكدایی (هه‌ڤه‌دوودانی) به‌, ژ (بوو + ی), ئانكو,[(بوون) د ده‌ما بۆری ده‌+ (بوون) د ده‌ما نوها ده‌= (بوونه‌كه‌) لێكدایی د ده‌ما بۆری ده‌] ?!!


4- ئە‌گه‌ر راست ئەڤ (م, ئی, ئە, ن) كارێ (بوون) د ده‌ما نوها ده‌بن, گه‌ره‌ك هه‌موو كار د زمانێ كوردی ده‌لێكدایی بن. ئانكو, بنه‌سازیا هه‌ر كاره‌كی (لێكه‌ره‌كێ) د زمانێ كوردی ده‌ژ (2) كاران پێك هاتیه‌, وه‌ك:


چوون : ئە‌ز دچم = (دچ + م)


هاتن : تو هاتی = ( هات + ئی)


نڤیسین: ئە‌و دنڤیسه‌= ( دنڤیس + ئە)


كه‌تن : ئە‌م كه‌تن = ( كه‌ت + ن)


ه‌گه‌ر ئەم بێژن ئەڤ (م, ئی, ئە, ن), د ڤان میناكان ده‌كارێ (بوون) ن, ژخوه‌(دچم, هاتی, دنڤیسه‌, كه‌تن) لێكدایی نه‌و كارێن خوه‌روو (ساده‌) د زمانێ مه‌ده‌نینن. ئە‌ڤ ژی گۆتنه‌كه‌نایێ گۆتن, كو بێ گۆتن ژی نایێ په‌ژراندن.



ج – پاشكۆك(پاشپرتك):


گۆتنا “پاشكۆك” ناڤلێكرنا پرۆف. قه‌ناتێ كوردۆ یه‌. لێ قه‌نات رۆنی نه‌كریه‌, كا چما ئەڤ كورته‌بێژه‌(م, ئی, ئە, ن) پاشكۆك ن ( ئەگه‌ر گۆتبه‌ژی من بخوه‌نه‌دیتیه‌). ب دیتنا من ژی , ئەڤ (م, ئی, ئە, ن) پاشكۆكێن ناڤ و جیناڤان ن. ئە‌ڤ پاشكۆك د راوه‌یا راست و ره‌سه‌ن (بێ ڤه‌رێس/ ته‌ونگ) ده‌, ل په‌ی ناڤ و جیناڤان بكار تێن و وه‌كو ئالاڤێن گرێدانێ سه‌ر و پێگرێن هه‌ڤۆكان ب هه‌ڤ گرێددن, واته‌یێن وان سه‌رگهایی (ته‌مام) دكن.


وه‌ك:


– دۆستێ ته‌ئەز م


– تو دۆستێ من ئی


– ئازاد دۆستێ مه‌یه‌


– ئە‌م دۆستێ هه‌ڤ ن


ه‌ڤ پاشكۆك ل په‌ی كاران ژی بكار تێن, لێ هه‌ری ب ناڤ و جیناڤان ڤه‌گرێدایی نه‌, چ ئەو ناڤ و جیناڤ د هه‌ڤۆكان ده‌كارا (كریار)بن.


وه‌ك:


– ئە‌ز دچم خوه‌ندنگه‌هێ


– تو ژی ل مالێ دمینی


یان ژی به‌ركار بن.


وه‌ك:


– من هوون دیتن


– وه‌ئەز دیتم


ژ ڤان نموونه‌و میناكێن ده‌رباسبوویی ته‌ڤان تێ زانین كو ئەڤ پرتك(م, ئی, ئە, ن) نه‌جیناڤ ن, نه‌كارێ “بوون”ێ د ده‌ما نوها ده‌نه‌ژی. ب باوه‌ریا من ئەو پاشكۆكێن ناڤ و جیناڤێن راوه‌یا راست (بێ ته‌وانگ) ن. ئانكو, په‌یره‌وێن وان ئێن پابه‌ندی(لازمی)نه‌. ئە‌و ناڤ و جیناڤ ل كوو بكار بێن ئەڤ پاشكۆك ژی ل په‌ی وان بكار تێن.


ل داویا داناسینا ڤان پاشكۆكان پرسه‌كه‌گرنگ رابه‌ری مه‌رادوه‌سته‌:


– ئە‌گه‌ر ئەڤ (م, ئی, ئە, ن) پاشكۆكێن ناڤ و جیناڤان بن, ڤێجا كارێ “بوون”ێ د ده‌ما نوها ده‌ل كوو دمینه‌?!


ه‌م دزانن كو “بوون” د ده‌مێن بۆری, پاشه‌رۆژ, و راوه‌یا فه‌رمانی ده‌دیار و به‌رچاڤ ئە.


وه‌ك:


– ئە‌ز دۆستێ وه‌بووم (بۆری)


– ئە‌ز ئێ دۆستێ وه‌بم (پاشه‌رۆژ)


– دۆست به‌, دۆست بن (فه‌رمانی)


لێ د ده‌ما نوها ده‌تێگه‌ها كارێ “بوون”ێ ب فۆرما (م) تێ رۆژه‌ڤێ, وه‌ك:


– نوها ژی دۆستێ وه‌ئەز م


پرس خوه‌دووباره‌دكه‌: ئە‌گه‌ر ئەڤ (م) نه‌”بوون) به‌, گه‌لۆ ئەڤ پێژنا كارێ “بوون”ێ د ده‌ما نوها ده‌, ژ كوو, یان ژ چ هاتیه‌?! پرسه‌كه‌راست و ره‌وا یه‌. لێ سێ ئەنجامێن راست و رۆنی ژی, به‌رانبه‌ری پرسێ ل دار ن:


1- ئە‌ڤ (م) نه‌كارێ “بوون”ێ یه‌.


2- تیپه‌ك ته‌نێ ژی, ژ بنه‌سازیا كارێ “بوون” د هه‌ڤۆكێ ده‌ننه‌.


3- پێژنا “بوون”ا ده‌ما نوها ژ هه‌ڤۆكێ تێ.


چاوا “بوون” ننه‌و د هه‌مان ده‌مێ ده‌پێژنا وێ هه‌یه‌?! ما ئەڤ دبه‌?!


ژ خوه‌ئەڤ ئە كێشه‌یا ڤێ “بوون”ا رێزده‌ر. ب ئەگه‌را ڤێ كێشه‌یا ئالۆز ژی نێرینێن زمانزانان, ده‌رباری داناسینا وێ نه‌یه‌كسان ن.!



ه‌م دزانن كو هه‌ڤۆكا ناڤدێری د زمانێن هندۆ-ه‌ورۆپی ده‌ننه‌, لێ ده‌ربرینه‌كه‌ناڤدێری هه‌یه‌, وه‌ك:( كا برایێ ته‌?). زمانێ كوردی ژی یه‌ك ژ زمانێن هندۆ-ه‌ورۆپی یه‌.


ڤێجا كو ئەڤ (م, ئی, ئە, ن) پاشكۆكێن ناڤ و جیناڤان بن( بێیی كو گرێدانه‌كه‌وان ب ژێده‌ره‌كه‌بوویه‌ری ڤه‌هه‌به‌), دڤه‌ئەم موكر بێن كو هه‌ڤۆكا ناڤدێری د زمانێ مه‌ده‌هه‌یه‌ و ئەڤ هه‌ڤۆك (ه‌ز شاگرت م) هه‌ڤۆكه‌كه‌ناڤدێری یه‌. ئە‌ڤ ژی ئاریشه‌یه‌كه‌دیتر ئە, ڤه‌ده‌ری هه‌ڤۆكسازیا زمانێن هندۆ-ه‌ورۆپی یه‌.


ب باوه‌ریا من, هه‌موو هه‌ڤۆكێن زمانێ كوردی كارداری(لێكه‌ری) نه‌. كێشه‌یا هه‌ڤۆكێن ڤان پاشكۆكان ژی ب ڤان میناكێن ژێرین رۆنی دبه‌:


1- ئە‌ز ژ ته‌باوه‌ر دكم


– ئە‌ز ژ ته‌باوه‌ر(….)م


– ئە‌ز ژ ته‌باوه‌ر م



2- تو ب من باوه‌ر دبی


– تو ب من باوه‌ر(….)ی


– تو ب من باوه‌ر ئی



3- ئە‌و جهێ باوه‌ریا من دگره‌


– ئە‌و جهێ باوه‌ریا من(….) ئە


– ئە‌و جهێ باوه‌ریا من ئە



د ڤان هه‌ر سێ میناكان ده‌پاشكۆكێن (م, ئی, ئە) ب كارێن ده‌ما نوها (دك…, دب…., دگر….)ڤه‌هاتنه‌خه‌بتاندن, لێ ئەو په‌یره‌وێن جیناڤێن (ه‌ز, تو, ئەو) و پێگرێن وان ن. ده‌ما كو هه‌ر سێ كار د میناكان ده‌هاتن ئاڤێتن, پاشكۆك ل شوونا وان مان و پێژنا ده‌م و بوویه‌رێن وان ب خوه‌ڤه‌گرتن. لۆما ئەم دبێژن, پێژنا بوویه‌ره‌كه‌نه‌په‌ن د ده‌ما نوها ده‌ژ هه‌ڤۆكێن ڤان پاشكۆكان تێ. ب ڤێ ئەگه‌رێ ژی, پڕانیا شاره‌زایێن زمێن گومان دكن كو ئەڤ پاشكۆك كارێ “بوون”ێ د ده‌ما نوها ده‌نه‌.


د زمانێ فارسی ده‌كارێ “بووده‌ن” به‌رانبه‌ری كارێ “بوون” د ده‌ما بۆری ده‌بكار تێ:



فارسی كوردی


– مه‌ن شاگرد بووده‌م ه‌ز شاگرت بووم


– تۆ شاگرد بوودی تو شاگرت بووی


– و شاگرد بوود ه‌و شاگرت بوو



لێ د ده‌ما نوها ده‌, ل شوونا “بووده‌ن” كارێ “هاسته‌ن” بكار تێ:


فارسی كوردی


– مه‌ن شاگرد هه‌ست-ه‌م ه‌ز شاگرت-م


– تۆ شاگرد هه‌ست-ی تو شاگرت-ی



جارنان ژی كارێ “هه‌سته‌ن”, ب ئەگه‌را سڤكبوونێ تێ ئاڤێتن و هه‌ڤۆك ب ڤی شێوه‌یی تێ خه‌بتاندن:


– مه‌ن شاگرد(….)ه‌م = مه‌ن شاگرد-ه‌م


– تۆ شاگرد(….)ی = تۆ شاگرد-ی


– …..



د زمانێ كوردی ده‌ژی, ئەز باوه‌ر دكم كو كارێ “بوون”ێ د ده‌ما نوها ده‌, ل درێژاهیا ده‌مێ, هاتیه‌ئاڤێتن و پاشكۆكێن ناڤ و جیناڤان (وه‌كو شوونمایێن “بوون”ا ئاڤێتی) ل په‌ی پێڤه‌بر (پێخستی) مانه‌:



– ئە‌ز شاگرت (دب-م) = ئەز شاگرت…..م


– تو شاگرت (دب-ی) = تو شاگرت…..ی


– ئە‌و شاگرت (دب-ه‌) = ئەو شاگرت…..ه‌


– ئە‌م شاگرت (دب-ن) = ئەم شاگرت….ن


– هوون شاگرت (دب-ن) = هوون شاگرت….ن


– ئە‌و شاگرت( دب-ن) = ئەو شاگرت….ن



ه‌م دزانن كو هه‌ر زمانه‌ك تایبه‌تمه‌ندیێن وی هه‌نه‌و زمانێ كوردی ل یێ فارسی ژی نایێ پیڤان. لێ د ڤێ خالا رێزمانی ده‌هه‌ر دو زمان نێزی هه‌ڤ دبن, دگه‌ل كو د فارسی ده‌هه‌ڤۆكا كارێ گرێدانێ (هه‌سته‌ن), هه‌ڤۆكه‌كه‌ناڤدێری یه‌, لێ هه‌ڤۆكا كوردی (ه‌ز شاگرت م), هه‌ڤۆكه‌كه‌كارداری(لێكه‌ری) یه‌. (ب ئەگه‌را كارێ ئاڤێتی, كو ئەو ژی “بوون”ه‌).


د زمانێ مه‌ده‌كارێ “هه‌بوون” لێكدایی یه‌, ژ بنیاتا كارێ “هه‌ین”, كو (هه‌)یه‌و “بوون”ا رێزده‌ر پێك هاتیه‌.


ده‌كا ئەم بنێرن, چاوا ئەڤ كارێ لێكدایی بكار تێ:



– ده‌ما بۆری : هه‌سپه‌كی من هه‌بوو


– ده‌ما نوها: هه‌سپه‌كی من هه‌….یه‌= هه‌یه‌



دیار ئە كو د ده‌ما نوها ده‌”بوون” ژ “هه‌بوون”ا لێكدایی ژی تێ ئاڤێتن, وه‌كی كو “بوون”ا خوه‌روو ژ هه‌ڤۆكا (ه‌ز شاگرت…م) هاتیه‌ئاڤێتن.!



هه‌بوونا ڤان پاشكۆكان (م, ئی, ئە, ن) سێ ئەركێن واته‌داری پێك تینن:


1- هه‌ین و كریاریا وان ناڤ و جیناڤێن كو ب وان ڤه‌گرێدایی ته‌كه‌ز دكن:


– ئە‌ز هاتم


– ئازاد مامۆسته‌یه‌


ده‌ما كو جیناڤ ب ئەگه‌را سڤكبوونێ تێ ئاڤێتن, پاشكۆك هه‌بوونا وی ته‌كه‌ز دكه‌:


– تو چ كاری دكی?


– ….مامۆسته‌مه‌!


2- ژمارا ناڤ و جیناڤێن كو ب وان ڤه‌گرێدایی ده‌ستنیشان دكن:



– ئە‌ڤ مرۆڤ مێڤان ئە (یه‌ك مرۆڤ)


– ئە‌ڤ مرۆڤ مێڤان ن ( گه‌له‌ك مرۆڤ)



3- چاخا كو “بوون”ا رێزده‌ر د ده‌ما نوها ده‌تێ ئاڤێتن پاشكۆك پێژنا ده‌م و بوویه‌ران ده‌ستنیشان دكن:


– سالا پار ئەز كارمه‌ند بووم


(بوویه‌را كارمه‌ندیێ د ده‌ما بۆری ده‌)


– نوها ژی ئەز خوه‌نده‌كار م


(بوویه‌را خوه‌نده‌كاریێ د ده‌ما نوها ده‌)



وسان ژی:


– ئە‌م هه‌ڤال بوون (بۆری)


– ئە‌م هه‌ڤال ن (نوها)


– ئە‌م دێ هه‌ڤال بن (پاشێ)



ژ هێلا راستنڤیسێ ڤه‌ژی ئەڤ پاشكۆك ( م ,ی , ئە , ن ) ل گۆرا وێ راڤه‌كرنا مه‌, ب ڤی شێوه‌یی تێن نڤیسین :


– ه‌گه‌ر ل په‌ی كاران بێن خه‌بتاندن دڤێ ب وان ڤه‌بێن نڤیسین :


– ئە‌ز هاتم


– هوون هاتن



– لێ كو ل په‌ی ناڤ و جیناڤان بێن خه‌بتاندن , دڤێ جودا و سه‌ربخوه‌بێن نڤیسین :


– ئە‌ز شاگرت م


– ئە‌م هه‌ڤالێن هه‌ڤ ن