الرئيسية » مقالات كردية » êrîşên enfalan û navên kurdên ku têde gunehkarin !

êrîşên enfalan û navên kurdên ku têde gunehkarin !

nivîskar: mahdî mecîd ebdella *

wergerandin ji zimanê erebî:

zana xanê û pêşeroj cewherî
zanaxane@gmail.com



Berî ku ez derbasî naveroka mijarê bibim, min xwest ez bidim xuyakirin bê enfal çiye? û êrîşên ku rijêma bessa nemayî di heyşteyên sedsala bîstan de pê rabûye,çine? da ku xwendevanên ku ev kuştar nebihîstine, yan jî bihîstine lê çîroka wê baş nizanin pê agahdar bibim,ezê di van çend xêzên dahatî de, bi kurtayek durust û bi dirêjayek bê ser êşandin ,dê ji were diyar bikim bê enfal çiye? kî pê rabûye? û navê kurdên ku têde gunehkarbûne,çine?

Wateya peyva enfal çiye?

Peyva enfal,gotineke ji pirtûka xwedê hatiye dizîn, û hatiye bi kar anîn û istixlalkirin ji bo vê gunehkariya herî mezin û bi kirêt li dijî mirovatî û bêgunehîyê, wateya wê tê: ( malên talan kirî). sedam gava ev nav li êrîşên xwe kir dixwest cegerê bide saziyên partî û tenahî yên cûr bi cûr û hêzên çekdarê iraqê da ku miletê kurd qir bikin û di encamê de sed û heyştê û du hezar mirovên kurdên bê guneh hatin kuştin(sedam ev navê enfalan hilbijart da ku ceger û piştgirîyê bide leşkerên xwe,û tûjî û dijwariya wan bê sûc û tebrîr bike,talan û malên kurdan bi wan xwînrêjan helal bike,ev biryara sedam ji bal wî bi xwe bû).

Armanca êrîşên enfalan

Armanca xwînrêjan ev bû:Valakirina gund û bajarên kurdistanê ji hemî niştecî û welatiyan, da ku bingeha civaka kurdî wêran û xera bikin, kelepor û nasnameya wî ya şaristanî ji kûrahiya dîrokê winda bikin,rewşa jiyanê li welatê kurdan tune bikin,netewa kurd di regezperestiya netewa ereb de bihilînin û tune bikin.

êrîşên enfalan:

merseda rojhilata navîn 40% ji belgeyên ku partiyên kurdan ji sazgehên hikûmetê li kurdistana iraqê piştî serhildana azara sala 1991ê bidestxisti bûn, ders û lêkolîn li wan kir û li gora van lêkolînan hat xuyakirin,ku êrîşên komkujiya kurdan di van qonaxan re derbas bûye:

êrîşa yekê

êrîşa enfalan ya yekê di 23 yê sibata 1988 an destpêkirye, ku gelek êrîşên dijwar di newala( CIVATÎ) de ,li parêzgeha silêmaniyê qewimîne, van êrîşan armancên xwe yên xuya di 23 yê adarê de li gundê(PÎRKALO) bi dawî aniye, di van êrîşan de ,pirianiya hêzên berxwedana kurdan wêran bûye û yên mayî reviyane eyranê û kêm kes jî dîl hatine girtin.

Êrîşa didwan

Roja 23ê adarê sala 1988 an êrîşa didwan ya enfalan dest pê kiriye, ku bi çend êrîşên kîmyarêj li ser çend gundan qewimîye, di van êrîşan de hejmarek mezin ji xortên kurdan hatine winda kirin, hindek malbatên kurdan jî guhestinin girtîgehên beyabana başûrê iraqê û zindana( NIQRET SELMAN) , ev êrîş bi dawî bû di roja yekê nîsanê de ,sala 1988an.

Êrîşa sisyan

Di heftê nîsanê de êrîşa enfalan ya sisyan li deşta (CERMÎ) bi êrîşên dijwar û ber fireh destpê kiriye, ,hikûmeta iraqê hemû celebên çekan tevî balefiran di van êrîşan de bikaraniye,û ji ber dijwariya êrîşan,berxwedanek berçav li himber hêzên dewletê ne hatiye kirin,û piştî ku hemû gundên deverê hatin wêrankirin,û hejmarek pirr ji malbatan hatin windakirin ev êrîş di 30ê nîsanê de bi dawî bû,( piştî rûxandina rijêmê hat xuyakirin ku gelek ji van malbatan di gorên giştî de bi saxî li semawa û nasiriyê hatine veşartin).

Êrîşa çaran

Di roja 2 ê gulanê de, êrîşa enfalan ya çaran destpê kiriye, bi êrîşên dijwar,tûj, û bi çekên kîmyarêj bi balefiran li ser welatiyan qewimandine, di vê êrîşê de, hejmarek pirr ji sivîlan hatine kuştin,şervan,xelkên sivîl,zarok û jin bi koman bidar vekirin û xeniqandin, di 8ê gulanê de, hemî wargehê nişteciyan di herêma şer de wêran û kavil kirin, ji 15ê gulanê heta 28 ê tebaxê êrîşa pêncan û şeşan û heftan berdewamkir,hêzên hikûmatê êrîşin dijwar û berfireh û bi çekên kîmyarêj di newala (ŞEQLAWA) û (RAWENDOZÊ) de pêkanîn, di encamê de, bi hezaran kurdên bêguneh hatin kuştin ,hatin windakirin û dîl hatin girtin û hin jî hatin veguhestin girtîgehên leşkerî. roja 25 ê tebaxê êrîşa heyştan ya dawî bû ,ku di herêma badiyan de, bi çekên kîmyarêj li ser gelek gundan pêkhat, û piştî van êrîşên dijwar bi hezaran kurd hatin kuştin û koçberî çiyayên deverê bûn. Di roja 6 ê êlûnê de, ev êrîşên enfalan yên kirêt û bi qirêj, yên ku bûn nîşana rûreşî û pîsîtiyê di eniya rijêma sedam hisênê bingorkirî de,bi dawî bûn. Yanî şeş mehan ev êrîşên bikirêt berdewam kirin,( ji 23yê sibatê heta 6ê êlûnê ).qurbanên van êrîşên bikirêt,182000 welatiyên kurdên bêguneh bûn,wêrankirin û şewtandina bihezarên gundan bûn,ji alîkî din de,jêder û kaniyên avê bi çemento dagirtin û girtin,gelek zarok û keçên kurdan firotin hin dewletên ereban yên ku pişikdar bûn di vê gunehkariyê de.

Kî bi van êrîşan rabû ?

Ên ku bi van êrîşan rabûn û cê bi cê kirin, herdû hêzên tîpa yekê û pêncan yên ku li kerkûk û hewlêrê bûn,tevî hêzên hilbijartî ji heresên komarê,li nig hêzên taybet,mexawîr,hêzên leşkerên gelêrî, biserde jî fewcên ku rijêmê ew ji kurdan amedekiribûn ,yên ku dihatin naskirin bi fewcên bergiriya niştimanî ji bo ku li dijî miletê xwe şer bikin,di van êrîşan de hêzên iraqê hemû rengên çekan yên ku ji şerê iraqê û eyranê bidest xistibûn pêkanîn, mîna çekên kîmawî ,tangûtop ,debabe,balefirên şer,hilîkopter û pirr çekên giran. Navên tên, navê wan cehşikên kurtêlxurên kurd(li gora binavkirina kurdan ji wan re)ên ku wêrankirin,xerakirin û namûsa jinên kurd talankirin hemberî peyva (AFERÎN) ku sedamê beasê efleqî yê bingorkirî û berpirsê wanî yekê yê devera bakurê iraqê elî hesen mecîd( ELKÎMYAWÎ)ji wan re digot.
dadgeha bilinda iraqê ya gunehkariyê, fermana girtina wan cehşikan derxist, ez bi hêvîme ku belavkirina navê van cehşikan gava pêşiye ku her stemkarek elema stema xwe bi destê xwe vexwe û her kesê ku nêzîkî riya zilm,tûjî û dijminayê bibe,ibret û sûdê jê wergire.

navên cehşikên ku di enfalan de pişikdar bûne evin:

1-ibrahîm nesrella
2-ehmed bîco
3-ehmed cebar elcebarî
4-erşed ehmed elzîbarî
5-esed cehangîr elherkî
6-ismaîl ezîz axa zengena
7-ismaîl mehmûd resûl axa elbeşderî
8-şêwirdar” cemal xidir xalid dobirdanî” serokê bitalyona(110)
9-şêwirdar”babekir weso mihemed”serokê bitalyona (112)
10-şêwirdar”cemal elfeqî hisên”serokê bitalyona(97)
11-şêwirdar”xelîl ebdella ibrahîm şervanî”serokê bitalyona(109)
12-şêwirdar”selîm muhened resûl axa”serokê bitalyona (98)
13-şêwirdar”siware fetah caf”serokê bitalyona(239)
14-şerîf mehmûd merûf serokê bitalyona (136)
15-şêwirdar”şêx mecîd bayiz hesen”serokê bitalyona(61)
16-şêwirdar”sabir ehmed reqîb mihemed sorçî”serokê bitalyona (2)
17-ebas bayiz balo axa ,serokê bitalyona(91)
18-ebas hacî axa ,serokê bitalyona(66)
19-usman ebdilrehman fethilla,serokê bitalyona (165)
20-şêwirdar”umer ehmed elî”serokê bitalyona(171)
21-şêwirdar”umer babekir selîm”serokê bitalyona (114)
22- fexrî ismaîl ebdilqadir,serokê bitalyona(133)
23-qadir şefîq numan,serokê bitalyona(63)
24-qasim faris tahir mistefa axa,serokê bitalyona(85)
25-şêwirdar”letîf ehmed mihemed zîbarî”serokê bitalyona(1)
26-mamend hemed mewlûd,serokê bitalyona(51)
27-mihemed tahir yûnis mihemed rênkawî,serokê bitalyona(107)
28-mihemed elî resûl,serokê bitalyona(148)
29-mehmûd hemed resûl axa,serokê bitalyona (26)
30-nozad enwer bêtewate,serokê bitalyona(4)
31-elem yihya elkowî,serokê bitalyona(86)
32-mîrza ismaîl şerîf rida,serokê bitalyona(207)
33-hisên mihemed usman,serokê bitalyona(175)
34-elmûlazim ferhad mamend hemed,serokê bitalyona(51)
35-neqîb ebdella hesen salih, Serokê bitalyona(151)
36-enwer mihemed rida mehmûd caf
37-burhan şiwanî
38-bekir elî hacî mûşîr
39-bekir kerîm xefûr
40-tewfîq cebar qareman
41-casim mihemed zîbarî
42-cebar şêx hadî
43-cebar mûsa qerehincêrî(cîhad)
44-cafer ebdilkerîm berzençî
45-cemal hisên tozî
46-cewher mihê cihangîr herkî
47-çiya sorçî
48-hecac ebdilxefûr xalid dobirdanî
49-hesen mehmûd beg horamî
50-hesîb mihemed nicim cebarî
51-hemed emîn heme şasiwar muxtarê gundê kanî mêl
52-hemza ebdella mamend ako
53-heme hacî hisên
54-xalid mehmûd ehmed giwara
55-xidir fetah hisên kamîş
56-resûl mamend qêrdolî
57-zêd sorçî
58- seîd ednan cebarî
59-seîd mehyedîn ehmed zengena
60-seîd rida seîd taha(seîd beqera)
61- seîd mecnûn
62-şamil derwêş
63-şerîf heme şerîf(şêf elhanim)
64-şerîf mihemed kirdawî
65-şehab ehmed elwayirmen
66-şêx ehmemed elberzençî
67-şêx birhan,mudîrê qeza zarîn
68-şêx celal saleyî
69-şêx ronak
70-şêx suad talebanî
71-şêx selah neqşebendî
72-şêx kerîm şêx şehab
73-şêrzad elî beleke
74-tariq şefîi kafir ûş
75-tariq ezîz rida axa
76-asif ehmed zîbarî
77-asî heme dîze(asayiş)
78-ebdilkerîm mihemed selîm şeşî zîbarî
79-ebdella kak emîr(ebe kerkûkî)
80-ebdella hesen salih baban
81-ebdilmecîd hisên ismaîl şêxkî
82-ednan ebdella nicim caf
83-ezîz hesen fetah
84-elî hesen ezîz(qayimqamê çemçemal û endamê şaxê bass)
85-elî lût masî
86-umer hacî badînan
87-umer elhac salih
88-umer heme ristem
89-umer xidir hemed sorçî
90-fûad kerîm bayiz hemewend
91-faris mihemed qadir sorçî
92-qasim reşîd dereyî
93-kamran ehmed(kamran ehmer)nuha li eyranê rûdinê
94-kamil şêx hadî
95-kemal heme mam soranî
96-kemal mihemed heyder(kemal şemsa)
97-mihemed cewher goran
98-mihemed şêx ebdilkerîm berzençî
99-mihemed qadir axa sorçî
100-mihemed kerîm şoşî zîbarî
101-mihemed keleh rêkanî
102-mihyedîn heme rehîm
103-midhed tewfîq dawidî
104-elmele hisên rogzayî(asayîş)
105-elmele ezîz
106-namiq reqîb sorçî
107-namiq ebdilkerîm muxtarê(gund bîbaz)
108-ebdilrehman ebdilkerîm
109-yihya caf(parêzkarê erbîlê)
110-emîd “fetah bêg caf”serokê bitalyona(35)
111-raid”sebah nazim reqîb sorçî(serokê bitalyona didwan ya bervedêra niştimanî)
112-zahir axa koyî
113-ednan dîsko
114-tariq kakayî
115-seîd xeydan(heme seîd)
116-mecîd xeydan
117-şemal rifet gulê,serokê siriya cahşikan
118-heme kerîm heme ferec(muxtarê gundî sîtilan)
119-mistefa silêman wize,serokê siriya cahşikan
120-umer heme elî cermika,serokê cehşikan
121-cebar eltewîl(mefreza taybet)
122-sabir sorçî
123-mamend qeşqa
124-elî selma çiwartayî(mefreza taybet)
125-hac elî nebiyawa(mefreza taybet)
126-eleqîd hemîd usman,serokê bitalyona (300)
127-enwer hiso(mefreza taybet)
128-seyid qedra
129-mihemed kawanî(mefreza taybet)
130-heme boxçî,serokê cehşikan,anha li danîmark rûdinê
131-ibrahîm balo axa,serokê cehşikan
132-umer sofî(mefreza taybet)
133-umer hisên(umerê ereb) (mefreza taybet)
134-qaley eze nalbend
135-sebah elezreq(mefreza taybet)
136-mîrza hesen ,serokê cehşikan
137-mihemed hisên nûrî(mefreza taybet)
138-umer axa,serokê cehşikan
139-hisên heme axa sorçî
140-awat ehmed hesen reş,serokê bitalyona(226)
141-ehmed cemîl emîn,serokê fewca (240)
142-ehmed sofî ismaîl salih,serokê fewca(356)
143-ehmed koyxa receb,serokê fewcê (90)
144-esed selîm hacî axa,serokê fewcê (302)
145-enwer reşîd xidir mîran,serokê fewcê(52)
146-enwer mîrza ibrahîm gulê,serokê fewcê(209)
147-ibrahîm ehmed ibrahîm mentek,serokê fewcê(22)
148-ebû bekir feqîh salih
149-bayiz ezîz bawecan,serokê fewcê (213)
150-behram mihemed ebdilrehman mihemed,serokê fewcê(11)
151-burhan tewfîq babekir horamî,serokê fewcê(238)
152-tewfîq heme ferec heme ristem,serokê fewcê(70)
153-tewfîq silêman yasîn berwarî,serokê fewcê(113)
154-tariq seîd ibrahîm mizûrî,serokê fewcê(190)
155-teyib mihemed usman(şêx teyib)serokê fewcê(203)
156-casim mihemed faris mihemed,serokê fewcê(225)
157-cercîs hemîd heyder,serokê fewcê(156)
158-celal esed rida ceremekayî,serokê fewcê(79)
159-celal mihemed ebdilrehman helalî,serokê fewcê(198)
160-celal mehmûd salih biradostî,serokê fewcê(232)
161-cemal nisredîn ezîz,serokê fewcê(357)
162-cemîl kerîm mecîd
163-cafer enwer silêman,serokê fewcê(305)
164-hisên cihangîr çadir mizûrî,serokê fewcê(9)
165-hisên heme fetah qadir,serokê fewcê(120)
166-hisên xidir hemed,serokê fewcê ,6
167-hilmî seîd qadir mihemed caf, serokê fewcê(199)
168-hemûd salih tacidîn mîznî, serokê fewcê(71)
169-xalid qasim mihemed emîn, serokê fewcê(270)
170-xalid şêxo nûrad, serokê fewcê(226)
171-xidir ebdella hisên, serokê fewcê(210)
172-xorşîd esed resûl, serokê fewcê(253)
173-rehîm kerîm qadir, serokê fewcê(244)
174-dilsoz xidir mîne bilbas, serokê fewcê(235)
175-reşîd salih reşîd etrûşî, serokê fewcê(227)
176-zahir tahir tewfîq, serokê fewcê(250)
177-simko evdê hesen zidikî,serokê fewcê 54
178-şikir cindî enter mizûrî,serokê fewcê 272
179-sadiq zîro emîn,serokê fewcê 36
180-salih ehmed ismaîl,serokê fewcê 255
181-sebah ismaîl xidir,serokê fewcê 351
182-sedîq elî mihemed emîn harûnî,serokê fewcê 245
183-selahidîn xidir resûl,serokê fewcê 241
184-ednan tewfîq reşîd,serokê fewcê 206
185-ebdilrehman asî izedîn,serokê fewcê 322
186-ebdilqadir mistefa mihemed ,serokê fewcê 182
187-ebdilkerîm hisên xalid,serokê fewcê 346
188-ebdella fêsel ebdella mawanî,serokê fewcê 333
189-ebdilkerîm sedî silêman sedî,serokê fewcê 285
190-ednan ebdella ehmed cebara,serokê fewcê 231
191-arib salih umer qadir,serokê fewcê 218
192-ela mihemed emîn îsa,serokê fewcê 306
193-elî ehmed hacî şiban,serokê fewcê 93
194-elî silêman hisên,serokê fewcê 224
195-elî ebûş ebdî xezala,serokê fewcê 59
196-ewnî hacî mistefa cibraîl,serokê fewcê 103
197-elî ehmed mihemed harûnî,serokê fewcê 197
198-elî alîrehman hesen,serokê fewcê 168
199-umer mûrad xan celîla,serokê fewcê 116
200-umer mihemed heyder,serokê fewcê 246
201-umer bişar salih,serokê fewcê 152
202-umer hesen resûl kkerdî,serokê fewcê 28
203-usmet dîno senedî,serokê fewcê 157
204-xeyas tewfîq silêman yasîn,serokê fewcê 113
205-fatih tahir mistefa ebdilqadir,serokê fewcê 354
206-farûq reşîd elî mihemed nûrûrî,serokê fewcê 196
207-fadil mistefa hesen berwarî,serokê fewcê 208
208-fehad mamend hemed mewlûd,serokê fewcê 35
209-qadir mehmûd xelîfa ebdilsemed,serokê fewcê 31
210-qadir mihemed reşîd ebdilqadir,serokê fewcê 252
211-qasim kerîm ehmed mehmûd,serokê fewcê 237
212-mecîd silêman ehmed caf,serokê fewcê 364
213-kerîm xan mehmûd xelîfa,serokê fewcê 40
214-mecîd şêx bayiz hesen,serokê fewcê 61
215-mihemed cewher ismaîl salih,serokê fewcê 108
216-mihemed şêx merûf pîrdawid,serokê fewcê 49
217-muhsin mihemed yasîn,serokê fewcê 155
218-mihemed tahir heme reşîd ,serokê fewcê 254
219-mihemed heme emîn hisên zerarî,serokê fewcê 216
220-mihemed seîd mehmûd şimêranî,serokê fewcê 118
221-mihemed umer cemîl emîn basakî,serokê fewcê 81
222-mihemed necîb sadiq behaidîn,serokê fewcê 119
223-mihemed hemza zazelî,serokê fewcê 204
224-mehmûd ehmed şerîf giwara,serokê fewcê 122
225-mehmûd hisên mehmûd elî,serokê fewcê 356
226-mihyedîn ezîz mihemed baba,serokê fewcê 242
227-mûşîr ibrahîm ehmed ,serokê fewcê 46
228-mûşîr hadî hemed,serokê fewcê 48
229-nicmedîn salih berzençî,serokê fewcê 174
230-nûrî hesen mûrad berzençî,serokê fewcê 111
231-helkurt ebdilkerîm kesnezanî,serokê fewcê 83
232-hoşyar selîm ehmed paşa,serokê fewcê 215
233-wehab rehman mihemedemîn,serokê fewcê 153
234-yûnis remedan giwara,serokê fewcê 243
235-heme xan dara hacî reşîd
236-heme reşîd ebid ebdilrehman ebdilrehîm
237-xidir reşîd behrî
238-salar nesrella qadir
239-seîd ehmed şîşa
240-seîd mihemed qadir caf
241-şêx mewlûd seyid gol
242-salih ehmed hisên
243-ebas hacî axa resûl
244-fetah kerîm fetah
245-kerîm ebdella mihemed
246-kesra mihemed seîd mihemed fetah
247-mihemed hesen elî mîrza
248-mehmûd heme emîn heme salih
249-ibrahîm elî milo mizûrî
250-tehsîn şawêz seîd
251-reşîd hemed emîn ezîz
252-rida taha mihyedîn
253-rifet mihemed elî
254-zêrik tahir seîd
255-sûad fêdella mihemed
256-tahir elî ebdilrehman
257-mihemed selîm qadir usman
258-midhed tewfîq mensûr
259-muitesim ebdilkerîm hisên
260-mihemed sadiq mihemed şiwanî
261-umer mehmûd mamiwî
262-ibrahîm nesredîn ezîz berzençî
263-mihemed îsa perwêz îsa caf
264-mihemed seîd ehmed mihemed harûnî

*nivîskarekî kurdê iraqêye,ji bajarê helepçaye

Mahdy.majeed@yahoo.com